اخبار

خط حزب‌الله ۲۷۹ | راه‌حل گرانی
 شماره‌ی دویست‌ و هفتاد و نه هفته‌نامه‌ی خط حزب‌الله با عنوان «راه‌حل گرانی» منتشر شد.  خط حزب‌الله در آستانه‌ی عید نوروز و ...
ادامه مطلب
رونمایی از تقریظ مقام معظم رهبری بر کتاب «عصرهای کریسکان» در ...
  تقریظ مقام معظم رهبری بر کتاب «عصرهای کریسکان» با حضور جمعی از مسئولان کشوری و استانی در سنندج رونمایی شد. به گزارش روابط عمومی اداره‌کل تبلیغات اسلامی ...
ادامه مطلب
بیانیه جمعیت بانوان فرهیخته و فعال فرهنگ دینی استان زنجان در پی ...
بیانیه جمعیت بانوان فرهیخته فرهنگ دینی استان زنجان، در عزای شهادت و ترور ناجوانمردانه دانشمند بزرگ هسته ای ایران دکتر محسن فخری زاده شهادت بالاترین پاداش و مزد ...
ادامه مطلب
مصاحبه خواندنی جرعه ای از عشق منتشر شد.
بسم الله الرحمن الرحیم          مقدمه  این نوشته گزار‌شی است حقیقی، از زندگی بانوئی‌ که در ۲۲ سالگی تولدی دیگر می‌یابد و در بحبوحه‌ی ...
ادامه مطلب

در تعلیمات اسلامی به عوامل و استعدادهایی از انسان برای اصلاح نفس و تربیت اسلامی توجه شده است که رعایت این عوامل و پرورش آنها به تربیت انسان ایده آل و مطلوب اسلام می انجامد. استاد شهید مرتضی مطهری طی جلسات متعدد خود در انجمن اسلامی پزشکان به شکلی مبسوط به این عوامل پرداخته و آنها را در چندین جلسه به بحث و گفتگو گذاشته است. حاصل این بحث اکنون در نیمه دوم کتاب «تعلیم و تربیت در اسلام» به همت انتشارات صدرا به چاپ رسیده و در دسترس علاقه مندان و تشنگان راه حقیقت است. آنچه در ادامه پیش رو دارید، گذری کوتاه به عوامل تربیت از نگاه استاد شهید بر اساس جلسات فوق الذکر است. در یک جمع بندی مختصر می توان گفت عوامل تربیت از منظر شهید مطهری عبارتند از: «عقل، اراده، عبادت، مراقبه و محاسبه، تفکر، معاشرت با صالحان و حب اولیاءالله، جهاد، ازدواج و کار.» البته این نکته در میان گفته های شهید مشهود است که برخی از موارد یاده شده را گاه هدف تربیت گرفته است که خود نیاز به پرورش دارند و باید برای تقویت آنان مرتباً کوشید و گاه عاملی برای تربیت انسان که از آنها در مسیر انسان سازی استفاده می شود. فی المثال عقل هم خود ابزاری در دست انسان است که حکم غربال گر را دارد و راه را روشن می سازد و هم پرورش عقل، خود هدفی در تربیت اسلامی است. در هر حال طی آنچه در ادامه آمده است، تلاش می شود شاکله ای کلی از عوامل و ابزارهایی که تربیت کننده انسان، نه هدف، است، بررسی شود.

شهید مطهری تربیت را در اصل بر دوگونه می شمارند. گونه ای از تربیت را می توان «ساختن» یا «صنعت» نامید، در اینگونه از تربیت انسان همچون یک شیء فرض می شود که برای منظور یا منظور هایی پرورش می یابد. در واقع سازنده یا صنعتگر، هدف خاص خودش را دنبال می کند، اما در حالتی دیگر مکتب در خدمت انسان است و هدف از تربیت به سعادت رساندن و تکمیل خود انسان است نه اینکه منظور دیگری داشته باشد. در این حالت هدف از تربیت بیرون انسان نیست و دو چیز دنبال می شود؛ نخست استعدادهای انسانی به انسان شناسانده شود و ثانیاً نظامی میان استعدادهای انسانی برقرار شود تا کمترین و بلکه هیچ گونه افراط و تفریطی بر انسان حکم نراند و «هر نیرو و استعدادی حظ خودش را ببرد و به بقیه تجاوز نکند.» در اینجا بحث از عوامل تربیت مطرح خواهد شد. عواملی که به انسان کمک می کنند ضمن شناخت کامل و جامع استعدادهایش، آنها را چنان تربیت کند که عقل بر آنان حکمفرما و در پی آن تعادل برقرار شود.

عوامل تربیت

از نظر شهید مطهری این عوامل عبارتند از:

۱- عقل

مطابق آنچه شهید مطهری بیان داشته است، اسلام یک دین طرفدار عقل است که به نحوی شدید روی این استعداد تکیه کرده است و نه تن ها مانند برخی از کشیشان مسیحی با عقل مبارزه نکرده، بلکه از آن کمک و تأیید خواسته است. شهید استناد به حدیثی از امام حسین(ع) دارد که حجت خدا بر انسان را دو حجت ظاهر و باطن برمی شمارد که حجت ظاهر انبیا هستند و حجت باطن عقل انسان. شهید بر اساس روایات اسلامی عقل را نیرو و قوه تجزیه تحلیل می داند که غربال کننده، تجزیه و تحلیل کننده و سنجش گر خوب و بد است و به انسان یاری می رساند در مسیر زندگی خوب و بد را تفکیک کرده و خوب ترین را انتخاب کند. شهید مطهری در توضیح چگونگی بهره از عقل بر پایه حدیثی از امام جعفر صادق(ع) اشاره می فرمایند که نباید به تنهایی به عقل اکتفا کرد، بلکه عقل باید توأمان به علم باشد؛ چراکه عقل یک حالت غریزی و طبیعی دارد که هر کسی از آن بهره ای دارد، اما علم، عقل را تربیت می کند و آن را پرورش می دهد. شهید بیان می کنند که توأمانی علم و عقل آنقدر مهم است که در روایات اسلامی گاهی به علم «عقل مسموع» یعنی عقل اکتسابی و به عقل «علم مطبوع» یعنی عقل فطری، گفته و تأکید شده که عقل مسموع و علم سمعی و اکتسابی آن وقت مفید است که علم و عقل مطبوع و آن علم فطری به کار بیفتد.

۲- اراده

اراده در منظر استاد شهید از آن دسته عواملی است که هم خود باید پرورش یابد و هم استعداد و عاملی بسیار مهم در مسیر تربیت اسلامی است. شهید، اراده را قوه اجرایی عقل می شناسد و اعتقاد بر آن دارد که میل های آدمی باید تحت حکومت اراده و در نتیجه عقل باشد. ایشان بر اساس حدیثی از امام علی(ع) انسان با اراده را همچون سواری می داند که مرکبش رام است و اختیار مرکب را در دست دارد. استاد شهید اراده را نیرویی برآمده از عقل می داند و آن را از میل که بر آمده از طبیعت انسان است، تفکیک می کند و معتقد است: «میل از نوع کشش و جاذبه است که اشیای مورد نیاز، انسان را به سوی خود می کشند و به هر اندازه که میل شدید تر باشد، اختیار از انسان مسلوب تر و انسان در اختیار قدرتی بیرون از خود است. برعکس اراده که یک نیروی درونی است. انسان، با اراده خودش را از تأثیر نیرو های بیرونی خارج و مستقل می کند. اراده هر مقدار که قوی تر باشد، بر اختیار انسان افزود می شود و انسان بیشتر مالک خود و سرنوشت خود می گردد.»

البته ذکر این نکته مهم می نماید که شهید کارکرد علم و عقل را تنها در روشن ساختن مسیر و کار اراده را حکومت بر میل ها می داند، اما آنچه تعیین کننده مسیر و ضامن اجرایی عقل و اراده می شود، «ایمان» است که توضیحات افزونی می طلبد و از چارچوب این نوشته فراتر است.

۳- عبادت

استاد شهید همچون بسیاری از روانشناسان نیایش و پرستش را به عنوان حسی اصلی در انسان پذیرفته است و آن را حسی می داند که اگر بنا شود تربیت کاملی برای ایجاد انسان کامل یا نیمه کامل رخ دهد، نمی توان از آن غفلت کرد. از نظر شهید مطهری اگر انسانی به دنبال تربیت خود، فرزندان یا افراد دیگر به تربیت اسلامی است، باید به مسئله نیایش، دعا و عبادت اهمیت وافر دهد؛ چراکه عبادت صرف نظر از اینکه خود پرورش دهنده یک حس اصیل انسانی است، تأثیر بسیار زیادی بر سایر نواحی انسان دارد. البته شهید تأکید دارند که این پرورش حس عبادت باید به معنای واقعی باشد، وگرنه «چهارتا خم و راست شدن به صورت نماز که انسان خودش هم نمی فهمد چه می کند و اصلاً نمی فهمد که حال یعنی چه، مناجات یعنی چه، راز و نیاز یعنی چه، منقطع شدن به حق یعنی چه و اینکه لحظاتی بر انسان بگذرد که در آن لحظات اصلاً انسان چیزی از غیر خدا به یادش نیاید، یعنی چه، این عبادت نیست و نیز انسان فقط دهانش را یک ماه رمضان هر روز از صبح تا غروب ببندد، این عبادت نیست. پس قطعاً این حس باید در ما پرورش پیدا کند تا یکی از ارکان تربیت اسلامی در ما پیدا شود.» شهید تأثیرات عبادت را در کتاب آزادی معنوی به صورت مبسوط تری ادامه می دهند. در مجموع از جمیع فرمایشات ایشان می توان نتیجه گرفت عبادات نه تن ها آرام کننده بخشی از حس های اصیل و نیاز های عمیق انسانی است و ازاین رو آرام بخش تلاطمات روحی انسان و ارتقای معنوی و عرفانی اوست، بلکه تقویت کننده ایمان و اراده آدمی نیز است و از همین جهات در مسیر تربیت اسلامی بسیار حائز اهمیت می باشد.

۴- مراقبه و محاسبه در امتداد عامل سوم

یعنی «عبادت» شهید مطهری «مراقبه و محاسبه» را از دیگر عوامل تربیتی می داند که مختص تعلیم و تربیت های دینی و مذهبی است و در تعلیم و تربیت های غیر مذهبی راهی ندارد. در واقع انسان با مراقبه ای که در امتداد عبادت پیش می آید از خود حساب کشی کرده و کارهای یومیه خود را می سنجد تا کارهای خوب از بد تفکیک شده و از کارهای بد استغفار و توبه کند. شهید «مراقبه» را بر اساس آنچه علمای اخلاق می گویند مادر همه مسائل اخلاقی دانسته و مراقبه انسان از خود را تعبیر به بازرسی می کنند که همیشه با انسان است و جزئیات اعمال و رفتار او را تحت نظر دارد، بنابراین مراقبه چیزی است که انسان باید همیشه به همراه داشته باشد. «محاسبه» نیز مطابق تعریف شهیدمطهری ترازویی است که سبکی و سنگینی اعمال انسان را می سنجد. همچنین شهید پیش شرط مرحله «مراقبه» و «محاسبه» را مشارطه، به معنای شرط کردن انسان با خود به جهت رعایت یکسری موازین، ذکر می کند و مرحله پسینی «محاسبه» را، معاتبه به معنای ملامت کردن خود و معاقبه به معنای عقوبت کردن خود بیان می کند.

 

 

ادامه دارد

منبع: حوزه نت

 

 

 

 

تمام حقوق این سایت محفوظ و متعلق به اداره کل تبلیغات اسلامی استان زنجان می باشد

طراحی و اجرا: صفیرسنتر پایگاه فرزندان انقلاب